Анивун
Би балдыдячав Байкитту, таду алагуттячав, таду аминми хавальдячан. Байкиттук нунганман унгчэтын хавальдядан горотмортыки, Таймырдула. Туги бу эмэчовун Волочанкала. Таду толи бидечэтын элэ долгасэл тадук нганасасэл. Лучадыт эрупчут тыльдечэтын, албангкитын улгучомотчэми.
Умно эмэчэн мундуло долганин Атакей, гунэн миннгиду эниндув: <Букэл мэнгурэ!> Эчэн гунэ ирэмом, гунчэн - букэл! Энинми декончэчон, бучон.
Окиллавал тырганил илтэнчотын, энинми, улгучомотченэ гиркинунми, гунэн: <Эмэктэчон Атакей, гэлоктэдечон мэнгурэ, би бучов, нунган омнгочо бинэн, эхим нунганман ичэдерэ>. Энинми гиркин инеденэ гунэн: <Омнгокол тарингилви. Мэнгуннгилин оракитын нунган гадянган багдамая, умдянган тарингилдис. Анивуна мондукви синду эмэвденгон, аява омачивунма нунгартын энгкил омнгоро. Итылтын таргачир.
Тадук нян окиллавар тырганил нгэнэчотын, тыматнэ унэ, бу ючовун тулиски, ичэсинэв, уркэ дагадун хуклодерэ делил, молнгачин умнгэвчол. Хэгдылтын со бичэтын, бургултын сунюриннгэчир.
Тар Атакей орордуви эмэвчо бичэн.
Эвин тэдет
Хадун гэрбивон упкатван гэрбиденгос - Николай Константинович, - синэ тармалду ханнгукталингкил: экун тар? - гунденгос Коля Оегир:
- Хэ, бэе?! - инемулингкил.
Николай Константиновичту Оегирду эвэдыду нимнгакалэнду, дукумниду, толи бичэн нюнгун дяр аннганилин, хэлэкэчит биркэ, элэ упкат эвэнкил нунганман гэрбитчэнгкитын Колят. Эчэн-дэ энгэнит хулукун бирэ, ичэтми бэет ичэвунгкин. Элэ умно нунганнунин улгучомотми, тадук-да сальденгас нунганман, илэмон, гиркилэмон бичон. Мэнгунэ-дэ, эя-да нунгандукин гэлоденгос, эвкин бамура, бисикин таду-да бунгкин. Таргачинди нунганман упкат сачатын. Эмугдэн амаскипты бичэн, утолэ туги биденгкитын, бэлэмотченэл.
Умно Туруду округ праздниктулан Колява Оегирва алтатчатын эвидон спектакильду <Алтанэйду <умуконмэ эрупчувэ бэевэ Нянгненайва. Коля гунмувчон. Галдычан упкачитви элэтви, эвилчон тэдет. Гева аява илмактава бэетконмэ эвидечон умукон илмакта хавамни, гулэлвэ омни. Умуконду сценаду нунгартын нгорчадячатын, тар илмакта бэеткон Коляду гундечон: <Си энэ энгэнит дявалдыра, он толи би давдыдянгав?> Коля нунгандун гунингкин: <Тэдет эвидевко, гунденготын, хитэмэконди нгорчадяра>.
Тадук эмэчон праздник, артистал эвильчотын. Аяканди эвидечотын, тадук очан сцена, иду тар бэел нгорчадячатын. Налдычатын. Эвэдыт, бисин эвэды нгорчан. Тэдет эвидечотын, тадук илмакта бэеткон ноданчэчан Колява дуннэло, тарингитын тэдемэмэт чернгасинчан, дявучадяна нгалэтви, мирэдукви, эдэрденэ, хукэлкоттечон дуннэду, полду. Илэл игдымамат таптакадячатын. Хуклодеривэ Колява ирусинчатын сценава часкин.
Тадук тарва спектакильва аран этэчотын - Колякакунма машинат сурувчэтон аиткиттула. - тар илмакта бэеткон аран эчэ капутта мирэвэн. Нгорчадячатын тэдет.
Хутэлви одерэн
Умуконмэ этэечинмэ тэгэвкончотын <хактырапчуду гулэду>, лучадыт гунми, тюрьмала. Асин, илмакта бичэн, тармалду бакачан омактаяви эдыеви, лучава, нунгарватын гэрбичингкил бичилди. Ило ичэттеркэ тар аси, экун сарэн. Элэ эдын эрупчу бэе бичэн, тар аси камакан дявачан нунганман адерива хутэнунин, сагдаганунин хунатнунин:
Этэечимни мучучан дюлави, нунган тэгэттечон хитэндули, сокорноливи орордули. Кэргэнин ачин. Ило нгэнэден? Бирая Кирамки дяпкадун дюяви, очан, гулэсэгтуло эмэктэденгкин элэ колоболоденэ, дептылоденэ. Ичэвулингкин гулэсэгту, нунгандулан умнэт туксангкитын хулуткурин хутэлин. Эмэвунгкин нунгардутын силачивчае уллэе, оллое. Умно туг-дэ эмэчон нунган гулэсэгтуло, тадук илэл ичэчотын - асаткачар, хутэлин элгэдечотын нунганман дюлавэр.
- Одевмама хутэлви, иргивдевко нунгарватын, - халдятчана, инемусчэнэ гундечэн нунган илэлду.
Инми иннэ:
Илмактави нунган бичэн гудеипчут хунадит, упкат хуркэр ичэттенгкитын
нунгандулан.
Манакса таткитва нунган тармалду эдылэмэлчэчон. Эдынунми нунган алагутчачан умуконду классту, тарит умнот бакалдычатын. Элэ эчэтын горово дюкчэкон бирэ, упчулчотын, кусикочилчотын, тарит хуелдычэтын.
Гевчан эдылэчон хавалкираду омолгиду, ичэтми гудеипчу бичэн. Аялгидан итын бичэн - энгкин умна. Митвэ эвэнкилвэ давдыдявки умикат, тар соткут кэсэт. Элэ асуканмэ бегал кэргэнди биссэчотын, тадук нян Хуелдычотын. Гулэсэгту асал чолилтын хавалилчатын. Нунгартын ханнгуктадярилду гунингкитын: <итылвун хунгтул.>
Тадук окиллавар бинэ эмукин иливчан эдылэчон!.. Таду нян декончэлчотын илэл. Идуквэл городтук эмэвчэн тарингми. Ичэтми нголэм бичэн, дэрэн нголэммэмэ. Энинин ичэнэ омактави кутэви, аран эчэн бурурэ, эвэдыт черкачилчан: <Харгией! Харгией! Идук эр чангитва бакаран?> Упкат логилчатын, гуннэл, эторэ нунгартын горово бирэ:Элэ, бидерэ! Хутэтын балдыча!:
Экун сарэн, эли илэл аявматчэнгкил. Тэде тар дялда бинон: гунингкитын, ноноптыли эдыли, аси нгэнэденгки монэкон, гели - илэл эдылэвконденгкил, илили - харги!..
Загря деромин
Тар гороло бичэн, улгучонделим:
- Загря деромин! Загря деромин! - оредячан лучадыт умукон харукин атыркачан гулэви оградадун. Долдыдянал оренматын илэл, иличиндячатын ичэтчэнэл нунгардулатын, инемусинчэденэл сурунгкитын часки. Таргачир лунгурил кэтэро бингкитын. Атыркачан умисинингкин, тадук орелингкин: - Загря деромин! Этырконин, хэгдымэмэ лучами, ичэсингнэденэ, илэлдуло, дявассадянгкин нунганман, гунденэ: <Эва хитэхэлвэ янггудянни, эва дялдалденгатын илэл миттули!>
Илэл тыливденго инемуденгкитын ичэттенэл нунгарватын.
Тэдет гунми, тар Загря, туг нунганман аннгаденгкитын, илэдын гэрбин Паша, деромисинча бэе бичэн. Экун иду эрупчут хуклодерэн, умнот халгаратын одянган. Нунган дулбусинча бичэн, элэ муриннгачин нэктэденгкин, амиканнгэчин угирингкин согдоннодулави, мола, тадук энэ дэрумкитчерэ нгэнэденгкин гулэкондулови. Хавальдячан райисполкомду, печулва илаттячан. Нунган окин-да энгкин моладяра тугэнило, гунингкин, хавадуквар увадянгав:
Хавалилингкин долбонтоно, упкат этэчолотын. Хактыраду эмэнгкин хунавчалдула молдула, ночингкин сунакандуви иволлэлэ, амиканнгэчин ноданчэнгкин согдоннолови, тадук - хоктон дюлави. Неделее илаттядан
элэкинингкин. Тарит атырканин, эвэнкимни, умисинна, нунганман дяргалингкин: - <Загря деромин! Загря деромин!>
Председателит исполкомду хавалдячан лучамни,аямама аси,декончэденгкин: эдянавал мол хамамэмэт манавдяра. Элэкэс мурисалду эмэвчэтын, тыргани-дюр нгэнэрэ, - ачир ора. Паша болговунгкин: Эда туг гундерэс,би энэ сарэ дэрумкие хавалдям, су туг гундерэс. Кабинеттус нямапчу банюнгачинду бивки, венникъе гакал, тадук идакадякал монми. Су гундерэс эрупчут хавальдям:
Паша дялдуви тангдячан - дероминман экун-да эчэ ичэдерэ.
Хэ, бега дэрэн со гудеипчу бичэн!..
Умукон илмакта омолги, - асин бичэн эвэнкимни, улгучэндечон:
- Би асилачав, гиркучав орорду агиски энтылдулэн, тала бу умчавун бутылкэвэ испиртэвэ, умнот упкат эвэнкил гулэсэгту миннун доровачилчатын, упкатту очав кутэт!..
Би улгучонмудем гиркуналиви агиски, этэечимнилдуло. Хэ, бэе, би окин-да эчэв ичерэ таргачинма гудейвэн бега! Дэрэн мурули бичэн, нгэримэмэт ичеттечон, гундем, окин-да ичэв ичерэ таргачинма дэрэвон! Би городылду балдычав, тала таргачина бегая этонни ичерэ. Гулэл далиттянгкил. Тадук толи бичэн Холангаран! Гудеико! Би аран эчэв веваллэ!:Хадун нголэммэмэ бингкин,нянгняду эвиденгкитын конгномол, хуламал, багдамал Серунил, упкачин долборгида дуннэ гиллэнэдечон.. Асив аминин албадячан бакадями лучадыла турорэ, элэ нгалэтви холангала ичевкоттечон, тэпкэсинденэ: <Хэ! Хэ!>
Таду-да би элэкэс тылчов дулумнюватын орор, нгинакир. Тыматнэ дюдукви юнэ, асив аминин эя-вал оресинчан нгинакирдуви, тарингилин хуктылчотын агиски, камакан тасчатын орорво, тармарилва, авадылду бу тартыки нулгидечэвун. Амаскивал хуктывсинчэвун, би ичэтчэв часилдулави, илчатын час калтакалин. Туг нунгартын-да дэрумкитчэнгкил. Асив аминин алагуча. Нян хоктововун нгоривкоттечэн бега. Би албадям бакадями турорэ тарва улгучондови. Хэ, со гудеипчу бега дэрэн бичон!..
Аркашкэ часилин
Аркашкэ Хамуро, хулукукэн бэеткочон, эдянавал албадячан алагуттями. Дюутэлди- илаталди аннганилди тэгэтчэнгкин умуконду классту, тарит аран манакса наданма классилва, очан бэессэт. Дюрдяр аннганилин оркал, нунган хата кунгаканди ичэвдечэн: лучал гунивкил, хулукукэн нгинакин, сагдандулави тангивдянгки качиканди. Туг-дэ Аркашкэ. Аннганилди-да бэе бичэн, гугдатви, дялитви -- кунгакан. Дулбухинча-да, гунингкитын, бичэн. Этэрэкин наданма классилва, нунгандун гунчэтын: кэ, Аркашэ, бэе, онны, эси хавалнадекэл, дэгдекэл факториялави. Долбонтоно Аркашкэ эмэчон воспитательницалави гулэлон, - нунган-да бичэн Кумондадук, иксэ, гунчэн:
- Анваннэ,гакаллу минэ, сунду бидедов:
Анна Ивановна энэ эксичиврэ, миянчан,тадук монми нгалэлдуви гана, гунчэн:
- Аркашэ, он-ка би синэ гадям, миннгил-дэ хутэлви биси:Тар Маша, Вока. Эя-ка си олдянгас?..
- Би полва силкилдянгав:
- Эсим сарэ, Аркашэ: Эва гунденгэтын хутэлви?..
- Би нунгарватын ханнгудялим, - толиннгэ гунмэлчэчон Аркашкэ, алтынчан нунгартыкитын, - Маша, Вова, гакаллу минэ суннун бидедов, би элэнивэ олдянгав:
Маша сонголчэн - туг одепчут гэлоктэдечэн Аркашкэ.
- Эне, бидегин:
Вовка бэенгэчин, халдяттяна, гунчэн:
- Минду-кэ экун, бидегин:
Туг Аркашкэ эмонмучэн райцентраду. Алагумнин бэлэчон хаванун, Аркашкэ хавалилчан депкитту: увааттенгкин мола, ювденгкинведролду силкимнилва, депимнилва. Элэ эчэн горово хавалла таду хаваду. Умно эмэчон, увадяна чакиливчавэ нгалэви.
- Нгалэви мисининым, заведующий унгчон минэ аиткиттула, гунчэн, эмэвденгэс больничнайя бумагэе, нунган идивдянган минду часилав: Би тэттенгэв нунгарватын нгалэлави, - Аркашкэ ичэвкончэн чакиливчала нгалэла.
Маша Вовканун инемусчэнэл, инектэлчотын:
- Аркашэ, хэгдылэ, хулукукорэ, буденгон синду часилас?..
- Этэкэллу, - гунчэн нунгардутын энинтын, - тар эчэ инен биси. Нголэмо, эвко туги инерэ..
Анна Ивановна ургэпчут эрисинчон,хивинилчан. Тадук нунган гиркучан униекиттуло, гачан часилва, нгэнэчэн депкиттуло, заведующайдула.
Авгараракин нгалэн, Аркашкэ суручэн хавалави, толиннгэ таргиит мучучан, урунчэденэ ичэвкочилчон часилви.
- Ичэткэллу! Заведующай минду аничан! Пахиботчан хавалив, гачан минду билетъев Кумондала, гунчэн, тала минэ алатчерэ. Дэгилделим. Су минэ портала нгэнэвденгосун?:
- Сурулдыденговун, сурулдыкун: Гочин мунэ алаттедави, матанаденгавун синдуло.
- Кэ, би алачилдянгав, - Аркашкэ дэрэн дылачат нгоридечон.